بیشتر متون کلاسیک، با گذر زمان کهنه میشوند. زبانشان دور میشود، مسائلشان منسوخ میشود، و خواندنشان بیشتر به کار تاریخدانان میآید تا آدمهای معمولی. اما برخی متون، با همه قدمتشان، انگار برای همین روز نوشته شدهاند.
رساله حقوق امام سجاد (ع)، که به «رساله الحقوق» معروف است، یکی از همین متون است. این رساله که در قرن اول هجری نوشته شده، فهرستی از حقوق انسانها نسبت به یکدیگر را ترسیم میکند؛ از حق خدا بر انسان گرفته تا حق همسایه، حق همکار، و حق رهگذری که در خیابان از کنارت رد میشود.
وقتی بخش «حق همسایه» این رساله را میخوانید، یک احساس عجیب دارید: انگار این متن برای آپارتماننشین تهران امروزی نوشته شده، نه برای مدینه چهارده قرن پیش. این مقاله، تلاشی است برای بازخوانی این بخش از رساله؛ نه به شکل ترجمه خشک، بلکه به شکل گفتگو با آن.
امام سجاد (ع) و لحظهای که رساله نوشته شد
برای فهمیدن عمق رساله حقوق، باید بدانیم در چه فضایی نوشته شد. امام زینالعابدین (ع)، چهارمین امام شیعیان، در دورهای زندگی میکرد که فضای سیاسی، هر نوع فعالیت علنی را برای ایشان غیرممکن کرده بود. دورهای پس از فاجعه کربلا، که هم روح جامعه اسلامی جریحهدار شده بود، هم مسیر انحراف از ارزشهای اصیل اسلام آغاز شده بود.در این فضا، امام سجاد (ع) راهی انتخاب کرد که در تاریخ کمنظیر است: به جای شمشیر، قلم را برگرفت. به جای سیاست، اخلاق را محور قرار داد. و به جای سخنرانیهای پرهیاهو، یک رساله آرام و عمیق نوشت که حقوق انسانها را نسبت به یکدیگر تعریف میکرد.
این انتخاب، خودش یک پیام بود: جامعهای که حقوق متقابل انسانها در آن رعایت میشود، نیازی به انقلاب ندارد. اصلاح از درون روابط روزمره شروع میشود؛ از همسایه، از خانواده، از رهگذر کوچه.
.jpg "حق همسایه در رساله حقوق امام سجاد (ع)؛ بازخوانی برای انسان مدرن")
متن رساله درباره همسایه؛ چه گفته شده؟
امام سجاد (ع) در رساله حقوق، حق همسایه را اینگونه تعریف میکند:«وَأَمَّا حَقُّ جارِکَ فَحِفظُهُ غائِباً وَکَرامَتُهُ شاهِداً وَنُصرَتُهُ إِذا کانَ مَظلوماً وَلا تَتَبَّعْ لَهُ عَوراً فَإِن عَلِمتَ عَلَیهِ سوءاً سَتَرتَهُ وَإِن عَلِمتَ أَنَّهُ یَقبَلُ نَصیحَتَکَ نَصَحتَهُ فیما بَینَکَ وَبَینَهُ وَلا تُسلِمهُ عِندَ شِدَّةٍ وَلا تَحسُدهُ عَلی نِعمَةٍ...»
ترجمه: «حق همسایهات این است که در غیابش حفظش کنی، در حضورش گرامیاش بداری، یاریاش کنی اگر مظلوم باشد، دنبال عیبهایش نگردی، اگر بدی از او دیدی بپوشانی، اگر دانستی که نصیحتت را میپذیرد در خلوت نصیحتش کنی، در سختی رهایش نکنی، و به نعمتش حسد نبری...»
این چند جمله، یک منشور کامل رابطه همسایگی است. هر بخشش را میتوان ساعتها تأمل کرد.
«حفظ در غیاب»؛ عمیقترین نوع امانتداری
اولین حق همسایه در رساله، «حفظ در غیاب» است. این عبارت کوتاه، یکی از عمیقترین مفاهیم اخلاق اجتماعی را در خود دارد.حفظ در غیاب یعنی: وقتی همسایهات نیست، آبرویش، امنیت خانهاش، و کرامتش همچنان محفوظ باشد.
در دنیای امروز، این حق چند مصداق مشخص دارد:
وقتی همسایهات به سفر رفته و خانهاش خالی است، مراقب باشی. وقتی کسی دربارهاش بد میگوید، دفاع کنی. وقتی اسرار زندگیاش را میدانی، آنها را نگهداری. وقتی در جمع هستی و موضوع به همسایهات میرسد، با احترام از او یاد کنی.
در آپارتمانهای امروزی، این حق ابعاد تازهای پیدا کرده. وقتی کد آیفون یا رمز انبار مشترک را داری، وقتی میدانی همسایهات کجا کار میکند یا چه مشکلی دارد، وقتی در گروه واتساپ ساختمان هستی و بحث به همسایهای میرسد که آنجا نیست؛ همه اینها مصادیق «حفظ در غیاب» هستند.
«کرامت در حضور»؛ هنری که شهرنشینی از ما گرفته
دومین حق، «کرامت در حضور» است. یعنی وقتی همسایهات حاضر است، با احترام با او رفتار کنی.این حق، در فرهنگ شهری امروز شاید از همه حقهای دیگر بیشتر نقض میشود. نه از سر دشمنی، بلکه از سر بیتوجهی. آپارتماننشینی، ما را به موجوداتی تبدیل کرده که هر روز از کنار هم رد میشویم بدون اینکه یکدیگر را ببینیم.
کرامت در حضور، لزوماً به معنای رابطه عمیق و صمیمانه نیست. گاهی یک سلام گرم کافی است. گاهی نگهداشتن در آسانسور، گاهی یک لبخند در راهرو، گاهی پرسیدن یک سؤال کوچک که نشان میدهد دیدهای و اهمیت میدهی.
پیامبر اکرم (ص) فرمودهاند: «لا تَحقِرَنَّ مِنَ المَعروفِ شَیئاً وَلَو أَن تَلقی أَخاکَ بِوَجهٍ طَلق»؛ هیچ کار خوبی را کوچک مشمار، حتی اگر با چهرهای گشاده برادرت را ملاقات کنی. چهره گشاده در برابر همسایه، یک حق است که ادا کردنش هزینهای ندارد.
.jpg "حق همسایه در رساله حقوق امام سجاد (ع)؛ بازخوانی برای انسان مدرن")
«یاری در مظلومیت»؛ مسئولیتی که نمیتوان از آن گریخت
سومین حق، یاری همسایه در مظلومیت است. این حق، شاید سنگینترین بخش رساله باشد؛ چون از ما میخواهد که از بیطرفی راحت خودمان بیرون بیاییم.در دنیای امروز، مظلومیت همسایه اشکال مختلفی دارد. همسایهای که توسط مدیر ساختمان ناعادلانه رفتار میشود. همسایهای که توسط همسایه دیگری آزار میبیند. همسایهای که در موقعیت اضطراری است و کمک نیاز دارد. همسایهای که حقش در مشاعات پایمال شده.
یاری در این موقعیتها، نه به معنای دخالت بیجا، بلکه به معنای نایستادن بیتفاوت است. امام علی (ع) فرمودهاند: «اِنصُر أَخاکَ ظالِماً أَو مَظلوماً»؛ برادرت را یاری کن چه ظالم باشد چه مظلوم. یاری ظالم البته نه به معنای همراهی با ظلم، بلکه به معنای جلوگیری از ادامه ظلم است؛ و یاری مظلوم، به معنای کنارش ایستادن.
«نپوشیدن عیبها و نصیحت در خلوت»؛ ظرافتی که معمولاً برعکس عمل میشود
یکی از ظریفترین بخشهای رساله، این است که میگوید: دنبال عیب همسایه نگرد، و اگر عیبی دیدی بپوشان؛ اما اگر میدانی که نصیحت را میپذیرد، در خلوت نصیحتش کن.این دو جمله، یک توازن دقیق را تعریف میکنند. از یک طرف، حریم خصوصی همسایه را محترم بشمار. از طرف دیگر، اگر رفتاری میبینی که به خودش یا دیگران آسیب میزند، با شرایطی مشخص، وظیفه نصیحت داری.
این شرایط مشخص عبارتند از:
اول اینکه بدانی نصیحت را میپذیرد.
دوم اینکه در خلوت باشد، نه در جمع.
سوم اینکه با ادب و احترام باشد، نه از بالا به پایین.
در دنیای امروز، این اصل اغلب برعکس عمل میشود: عیبها را در جمع مطرح میکنیم و در خلوت ساکتیم. درباره همسایه در گروههای واتساپ صحبت میکنیم اما مستقیم با او حرف نمیزنیم. رساله امام سجاد (ع)، این الگو را به چالش میکشد.
«رها نکردن در سختی»؛ امتحانی که شهرنشینی از ما میگیرد
یکی از مهمترین بخشهای رساله این است: «وَلا تُسلِمهُ عِندَ شِدَّةٍ»؛ در سختی رهایش نکن. این جمله کوتاه، یک آزمون جدی برای آپارتماننشین امروزی است.در شهرهای بزرگ، یک پدیده مستند وجود دارد که روانشناسان اجتماعی آن را «اثر تماشاگر» مینامند. وقتی اتفاق بدی میافتد و افراد زیادی آن را میبینند، هر کدام فکر میکنند «یکی دیگر کمک میکند» و نتیجه این میشود که هیچکس کمک نمیکند. این اثر، در محیطهای آپارتمانی بیشتر از هر جای دیگری دیده میشود.
رساله امام سجاد (ع)، این اثر را با یک جمله ساده خنثی میکند: «وَلا تُسلِمهُ»؛ رهایش نکن. این «تو» در جمله، فردی است، نه جمعی. یعنی این مسئولیت، از تکتک ما خواسته شده، نه از «جامعه» بهعنوان یک کل انتزاعی.
نتیجهگیری: رسالهای که هنوز منتظر اجراست
رساله حقوق امام سجاد (ع)، یک سند نظری نیست که برای قفسه کتابخانه نوشته شده باشد. یک برنامه عملی است برای زندگی روزمره. و جالب اینجاست که هر کدام از حقوقی که این رساله تعریف کرده، با تحقیقات مدرن روانشناسی اجتماعی و جامعهشناسی شهری همخوانی دارد.تحقیقات نشان میدهند که کیفیت روابط همسایگی، یکی از قویترین عوامل تأثیرگذار بر سلامت روان، احساس امنیت، و شادی ذهنی ساکنان شهرهاست. جامعهای که در آن همسایهها یکدیگر را میشناسند، در برابر بحرانهای اجتماعی مقاومتر است، جرم و جنایت در آن کمتر است، و کودکان سالمتری در آن رشد میکنند.
امام سجاد (ع)، چهارده قرن پیش، این واقعیت را نه با دادههای آماری، بلکه با زبان وحی و حکمت بیان کرده بود. ما همه این سالها داشتیم به دنبال راهکارهای جدید میگشتیم؛ در حالی که پاسخ، از قرنها پیش روی کاغذ بود. فقط باید آن را دوباره برمیداشتیم و این بار، جدی میگرفتیم.
